Wyobraź sobie, że budzisz się pewnego zimowego ranka w Helsinkach, roku 1985. Ulice fińskiej stolicy są pełne ludzi śpiących w kartonowych pudłach, pod mostami, w opuszczonych budynkach. To nie jest fikcja – to była rzeczywistość Finlandii zaledwie kilka dekad temu.

W tamtym roku prawie 20 000 Finów nie miało dachu nad głową. Dziewięć na dziesięć z tych osób to byli mężczyźni, większość samotna. Sytuacja wydawała się beznadziejna.

Ale czasem to właśnie z beznadziei rodzą się największe idee.

Narodziny rewolucji

Ilkka Taipale, lekarz z misją, i Heikki S. von Hertzen, zastępca burmistrza Helsinek, postanowili, że tak dalej być nie może. W grudniu 1985 roku, przy wsparciu największych fińskich miast i organizacji społecznych, powołali do życia Y-Foundation (Y-Säätiö).

„Y” w nazwie fundacji pierwotnie oznaczało „yksinäinen” – „samotny” po fińsku. Misją było zapewnienie własnego domu osobom żyjącym w samotności. Dziś to samo „Y” symbolizuje „yhdessä” – „razem”. Bo właśnie razem, we współpracy, Finowie postanowili rozwiązać problem bezdomności.

Skala problemu i nieoczekiwany sukces

Wyobraźmy sobie skalę problemu w 1985 roku. W Finlandii, kraju liczącym wówczas 4,9 miliona mieszkańców… oznacza to, że na każde 10 000 Finów przypadało aż 40,8 osób bezdomnych. 

Dla porównania, według najnowszych danych z 2024 roku, we Francji – kraju uważanym za jednego z liderów ekonomicznych Unii Europejskiej – wskaźnik bezdomności wynosi 30,7 na 10 000 mieszkańców. W Wielkiej Brytanii sytuacja jest jeszcze gorsza – 43 osoby bezdomne na 10 000 mieszkańców.

Co jeszcze bardziej szokujące, w ciągu ostatniej dekady liczba osób bezdomnych w krajach takich jak Francja czy Niemcy więcej niż się podwoiła. Tymczasem Finlandia, startując z gorszej pozycji niż wiele krajów europejskich, zdołała nie tylko zatrzymać, ale i odwrócić ten trend.

Ambitny plan i nieoczekiwane rezultaty

Rok 1987 ONZ ogłosiło Międzynarodowym Rokiem Bezdomnych. Finlandia postawiła sobie wtedy cel, który dla wielu wydawał się szalony: całkowicie wyeliminować bezdomność w ciągu pięciu lat.

Y-Foundation miała w tym planie kluczową rolę – zapewnić mieszkania dla 2000 osób, pozyskując 200 lokali rocznie. To było ogromne wyzwanie dla nowo powstałej organizacji.

Czy im się udało? Nie od razu. Do końca 1991 roku fundacja zabezpieczyła 1470 mieszkań – imponujący wynik, ale wciąż poniżej celu. Jednak to, co mogło wydawać się porażką, było w rzeczywistości początkiem czegoś wielkiego.

Wytrwałość popłaca

Y-Foundation przez kolejne lata konsekwentnie rozwijała swoją działalność. W 2014 roku postawiła sobie nowy, ambitny cel: znacząco zwiększyć liczbę przystępnych cenowo mieszkań na wynajem.

I wtedy nastąpił przełom. W 2015 i 2016 roku fundacja dokonała serii przejęć, kupując tysiące mieszkań od innych podmiotów. Dziś Y-Foundation jest właścicielem ponad 18 500 mieszkań w prawie 60 lokalizacjach w całej Finlandii. Wszystkie non-profit. 

Lekcja dla Europy

Sukces Finlandii jest tym bardziej godny uwagi, gdy spojrzymy na obecną sytuację w Europie. Według najnowszych danych Europejskiej Federacji Krajowych Organizacji Pracujących na rzecz Bezdomnych (FEANTSA), prawie milion osób w UE i Wielkiej Brytanii doświadcza bezdomności każdej nocy. Co więcej, eksperci ostrzegają, że rzeczywista liczba może być znacznie wyższa.

Podczas gdy kraje takie jak Francja, Wielka Brytania czy Irlandia borykają się z rosnącym problemem bezdomności, Finlandia pozostaje jedynym krajem w UE, gdzie liczba osób bezdomnych stale spada. To dowód na to, że podejście „Housing First” i konsekwentna polityka mieszkaniowa mogą przynieść realne rezultaty.

A co z Polską?

Przenieśmy się teraz do nadwiślanej ojczyzny. W 2019 roku w Polsce było oficjalnie około 30 300 osób bezdomnych. Ale eksperci ostrzegają – rzeczywista liczba może być nawet dwa razy większa.

Co kryje się za tymi liczbami? To historie ludzi eksmitowanych z powodu zadłużenia, zmagających się z uzależnieniami, dotkniętych rozpadem rodziny czy opuszczających placówki opiekuńcze bez perspektyw na przyszłość.

W świetle europejskich trendów, sytuacja w Polsce nabiera nowego znaczenia. Choć Polska nie znajduje się obecnie w tak trudnej sytuacji jak Francja czy Wielka Brytania, to bez zdecydowanych działań możemy podążyć tą samą ścieżką rosnącej bezdomności.

Iskierka nadziei

Ale i w Polsce pojawiają się rozwiązania, które mogą zmienić tę sytuację. Jednym z nich są mieszkania wspomagane i treningowe – miejsca, gdzie osoby zagrożone wykluczeniem społecznym lub bezdomnością uczą się samodzielności pod okiem specjalistów.

To nie tylko dach nad głową. To szansa na naukę podstawowych umiejętności życiowych, integrację społeczną, wsparcie psychologiczne i terapeutyczne. To trampolina do lepszego życia.

Problem? W 2019 roku w całej Polsce było zaledwie 220 takich mieszkań. To kropla w morzu potrzeb.

Marzenie o 10-krotnym wzroście

A gdyby tak zwiększyć liczbę mieszkań dla potrzebujących (komunalnych, wspomaganych, treningowych, itp.) w Polsce 10-krotnie? Brzmi nierealnie? A jednak w Finlandii udało się osiągnąć poziom, przy którym 13% wszystkich mieszkań to lokale socjalne lub komunalne, a 20% mieszkań zarządzane jest przez organizacje pozarządowe. 

Według danych GUS w Polsce jest prawie 600 tys. mieszkań komunalnych (nie licząc tzw. lokali zamiennych i tymczasowych). To około 5% całości. 

Gdybyśmy dorównali Finlandii, mielibyśmy nie 600 000, a około 2 miliony mieszkań komunalnych. To mogłoby zmienić życie setek tysięcy Polaków.

Dach nad głową – prawo czy przywilej?

W Finlandii przyjęto radykalne podejście: mieszkanie to podstawowe prawo człowieka, nie przywilej. To fundament, na którym można budować lepsze życie.

W Polsce prawo do mieszkania jest zapisane w Konstytucji, ale jego realizacja pozostawia wiele do życzenia. Czy możemy to zmienić?

Światełko w tunelu

Inspirując się sukcesem Y-Foundation, stawiamy sobie za cel przeniesienie najlepszych światowych praktyk na polski grunt. Wierzymy, że dzięki współpracy, innowacyjnym rozwiązaniom i zaangażowaniu społeczeństwa, możemy znacząco zmniejszyć problem bezdomności oraz niedoboru tanich mieszkań w Polsce. 

Co Ty możesz zrobić?

1. Wspieraj inicjatywy takie jak Fundacja „DOM RAZEM”.

2. Promuj ideę mieszkań wspomaganych w swojej społeczności.

3. Zostań wolontariuszem lub mentorem dla osób zagrożonych bezdomnością lub wykluczenie,.

4. Edukuj siebie i innych o przyczynach bezdomności i skutecznych metodach jej przeciwdziałania.

5. Wywieraj nacisk na władze, aby zwiększały inwestycje w mieszkalnictwo społeczne.

Przyszłość zaczyna się dziś

Historia Y-Foundation pokazuje, że zmiana jest możliwa. Nie stanie się to z dnia na dzień, ale każdy krok w dobrym kierunku przybliża nas do celu.

Wyobraź sobie Polskę, w której nikt nie musi spać na ulicy. Kraj, w którym każdy ma szansę na godne życie, rozpoczynające się od podstawowego prawa – prawa do własnego domu.

To nie musi być tylko marzenie. Razem możemy sprawić, że stanie się rzeczywistością, bo… 

DOM RAZEM to nie tylko nazwa fundacji – to wizja społeczeństwa, w którym nikt nie jest pozostawiony sam sobie.

Dołącz do nas. Razem możemy budować lepszą Polskę, jeden dom na raz.